Gazneliler,Gazne Devleti

 

GAZNELİLER     (962-1187)

  ( Ömer DENİZ*)

           Gazne Devletinin Kuruluşu :

            Türklerin tarih boyunca yayılıp devlet kurdukları bölgelerden biri de bugünü Afganistan coğrafyası olan bölgedir bu bölgede  M. Ö. ll yy dan itibaren çeşitli devletler kurulmuştur  bu devletlerden biri de ismini gazne şehrinden alan gazneliler devletidir ancak bu devlet tarihi kaynaklarda yeminiler ve sebüteginler  olarak da geçmektedir  kurulan Gazne devletinin kurucusu Alp Tegin isimli bir Türk  komutandır . Samanoğlu l Abdülmelik  zamanında hemen hemen bütün idare onun elinde idi  Alp Tegin’e danışmadan hiçbir şey yapılmıyordu   Bu durumdan rahatsız olan Abdülmelik   onu uzaklaştırabilmek için bir askerin ulaşabileceği en üst rütbe olan  Horasan valiliğine tayin etti  . Hükümdar Abdülmelik  Alp Tegin’ i başkent ten uzaklaştırarak devlet kademesindeki üst düzey yöneticileri onun etkisinden kurtardı. Fakat Alp tegin in yerine tayin ettiği  gulamı  alp tegin e bağlı bir insan olduğ için olan bütün gelişmelerden onu haberdar ediyordu .

             Alp Tegin’ in başkentten ayrılmasından kısa bir süre sonra l Abdülmelik  attan düşerek öldü  ( kasım 961 ) vezir belami Alp tegin e bir mektup yazarak  onun yerine en uygun adayın kim olduğunu sordu  Alp tegi ölen abdülmelik in oğullarından birisinin tahta geçirilmesini tavsiye etti  belamir buna uydu ve  yerine  atadığı  oğlu nasr geçtiyse de ancak bir gün taht ta kalabildi hanedan içinde güçlü bir etkisi olan Mansur Bin Nuh  ,nasr ı indirerek tahta geçit    ve Alp Tegin ile Mansur un arası iyi değildi Çünkü  Mansur ‘un hükümdar olmasına Alp Tegin şiddetle karşı çıkmıştı  ve Mansur Hükümdar olur  olmaz Alp Tegin’ i valilikten azletti .bu gelişme üzerine Alp Tegin ordusu ile birlikte Belh şehrine gitti  Mansur’ un kendi üzerine gönderdiği Samanoğlu ordusunu yendi bu bölgede ordusu ile daha fazla duramayacağın anladığı için  yaklaşık 4000 kadar askeri ile Afganistan’a geçti Bu bölgede yamakta olan yerlileri savaşta yendi ve Gazne şehrini fethetti  ,burada bir devlet kurdu ve Gazne’ yi kendine başkent yaptı ve devletinin ismi de başşehrinden dolayı Gazne devleti veya Gazneliler olarak tanındı. (962) Gazne devleti Samanoğulları  devleti yıkılıncaya kadar onlara bağlı kaldı  . Devletin kurucusu Alp Tegin bir sene sonra öldü  Yerine oğlu geçtiyse de bir varlık gösteremedi .

           Bunun üzerine idareyi evvela Türk komutanlarından Bilgi Tekin ve onun bir savaşta ölmesiyle de  alp tegin in en çok güvendiği adamlardan Sebük Tekin aldı (977)  .Sebük tegin Kırgızistan sınırları içinde bulunan Issık göl çevresindeki Barshan bölgesinde dünyaya gelmişti. Gazne devleti Hükümdarları Samanoğulları’ na bağlı gibi hareket ediyorlardı  Sebük Tekin ‘ de Hükümdar olur olmaz Samanoğulları’ nı baş olarak tanıdı fakat öbür taraftan da sınırlarını genişleterek ondan daha büyük bir ülkeye sahip oldu  . Sebük Tekin Güneye yaptığı seferle   yerine gelecek olan oğlu Mahmut’ a Hindistan kapılarını açtı .

            Bu sırada Samanoğulları’ nın siyasi  durumu iyi eğildi doğularında Karahalılar  devamlı akınlar yapıyorlar sınırlarını Samanoğulları aleyhine genişletiyorlardı ,zor durumda kalan Samanoğulları Sebük Temin ‘ den yardım istedi ve gelen yardım bu devletin yıkılmasını ancak bir süre geciktirdi.Gelen yardımlardan memnun olan Samanoğulları  Hem Sebük Tekin ‘i hem de oğlu Mahmut ‘ u birer vilayetlerine vali tayin etti .Sebük Tekin 997 yılında öldü  .  

 

            Sultan Mahmud ve Gazne’ nin  İmparatorluk haline gelmesi :

             Sebük  Tekin ölümünden önce yerine   küçük oğlu İsmail’i i vasiyet etmiş hatta komutanlarından bu konuda  söz almıştı . fakat yaratılışı gereği zayıf karakterli olan  İsmail in yerine ordu Mahmud’u   istiyordu Nişabur valisi olan Mahmut Gazne’ ye çağrıldı  Mahmut amcası ve  diğer kardeşinin kuvvetini de yanına alarak Gazne’ ye yürüdü ve onu yendi  İsmail bir kaleye sığındıysa da bir müddet sonra ağabeyine teslim oldu Mahmut onu tahttan attı ve yerine hükümdar oldu .

            Mahmut’un Hükümdarlığının ikinci senesinde Karahanlılar Samanoğulları devletini yıktılar (999)  bu yeni durum karşısında Mahmut Tamamen müstakil oldu ve Samanoğulları’ nın mirasına ortak olduğunu ileri sürerek Karahanlılar üzerine sefer açtı  Uzun süren savaş sonunda onlarla bir anlaşma yaptılar anlaşmada Ceyhun nehri sınır kabul edildi  dostluğu kuvvetlendirmek içinde  kız alıp vererek Karahanlılar ile akrabalık kurdu (1001).

            Karahalılar ile anlaşarak kuzey cephesini belirleyip emniyete aldı.Kuzey sınırlarını belirledikten sonra   tahta çıkarken verdiği söz üzerine Hint seferine başladı ve Hindistan’a 17 sefer yaptı Hindistan’ Kuzeyindeki şehirlerin raca ve Mihraceleriyle savaştı. Bu suretle  Mahmud’ un seferleriyle Ganj nehri kıyılarına kadar Müslümanlık Hindistan ‘ da yayıldı  .Mahmut Bu seferlerde Hindistan’ ın zengin altın ve mücevherlerini Gazne ‘ ye taşıdı memleketini zengin yaptı  Bu paralar ile gazne şehrini büyük yapılarla süsledi .

           Hindistan seferlerin  en önemli sebepleri  bu bölgelerde İslam dinini yaymak  , boş ve hareketsiz duran bir orduyu  çıkarabileceği isyan ve kargaşadan uzak tutmak , ganimet getirmek , sünniliği korumak , sayılabilir . 17  Hindistan seferinde de  bu gerekçeler görülmektedir.onuncu Hint seferini Thanesar şehrinde bulunan putu kırmak ve ona verilen hediyeleri almaktır .on altıncı seferi somnat şehrindeki  baş putu kırmak ve ona sunulan hediyeleri almaktı  bu seferinde putu dört parçaya ayırmış iki parçasını gazne’ ye saraya götürmüş iki parçasını da Kabe’ ye göndermiştir  ve puta adanmış olan hediyeler ve diğer ganimetleri gazne’  ye döndüğünde yanında deve ,et ,katırdan oluşan iki yüz bin hayvanlık yük vardır        

       

       Gazneli Mahmut ve Selçuklular

Ömrünün son yıllarında Maveraün nehir ve Horasan da beliren büyük bir tehlike ile karşılaştı,Bunlar büyük Selçuklular dı . Oğuz süvarileri Siri derya ırmağını geçmişler Horasan ‘ a doğru ilerliyorlardı .Mahmut bu haberi işitince süratle kuzeye doğru hareket etti Selçukluları yendi geri püskürttü  .Oradan Irak ‘ a gitti burada Büveyoğullarını yenerek şii nüfuzunu kırdı Irak’ı ve Acem ‘ i zapt ederek batıdaki en geniş sınırlarını çizdi. Dönüşte oğlu Mesud’ u Rey ve Isfahan ‘ avali yaptı Yolda hastalandı ve Gazne’ ye varır varmaz öldü .(1030)   

           Gazneli Mahmut büyük bir İmparatorluk kurdu Kurduğu İmparatorluğun Batısında Horasın ve Irak-ı Acem Kuzeyinde maveraün nehir’ in bir kısmı ve Toharistan güneyinde Sicistan ,Zemindavar ,Kusdar ve doğuda Pencap ve Sind’ in bir kısmı vardı  Gurlular( afganlar ) da onun buyruğu  altında idi  

        

          Hind seferleri 

         Mahmud ‘un devamlı Hind seferleri ona Lahor baş şehir olmak üzere burada kuvvetli bir ordu kurmasını sağladı İmparatorluğun kuzey kısmı Büyük Selçuklular orta kesimi gurular tarafından zapt edildiği halde Lahur Şehri Gazne halkının son sığınak yeri olarak kaldı.

              İslam dünyasında gazneli Mahmud’ un büyük şöhret kazanmasının baş sebebi Hint seferleridir  Hindistanı kuzeyden kuşatana aşılması zor dağları geçmek buradan ındus vadisine inerek fetihler yapmak pek o kadar kolay iş değildi . Sultan Mahmut zaman ve fırsat kolladı daları geçti birlikten yoksun fakat kahraman ve yiğit oan  raca ve Mihraceleri yenerek Hindistan’ ın kuzeyini imparatorluğuna kattı .

             Sultan      Mahmud Hindistan’a yaptığı 17 seferle Gazne İmparatorluğunu kurdu ,Hindistan’ a Müslümanlığın gelmesine sebep oldu xx yy kadar sürecek olan Hindistan ‘ daki İslam etkinliği onunla başladı Mahmud ‘ un o günkü başarıları Hindistan da Pakistan devletinin kurulmasına yol açtı  .

             Mahmud din hususunda sağlam bir Sünni idi bu yüzden şii olan Büveyhoğulları ile uğraştı onları yendi ve ellerinden Irak-ı Acem’ i aldı Şiileğin yayılmamamsı için gereken tedbirlere başvurdu .Halife Büveyhoğullarının elinde oyuncak olduğu halde Hükümdarlık menşurunu almak için kendisini tanıdı Sultan Mahmud aynı zamanda Türkler arasında ilk defa Sultan unvan’ ını alan hükümdar oldu. (1000) Bu tarihe kadar sultan tabiri Abbasi imparatorluğunun başında bulunan  Hükümdarlar için kullanılırdı bu tarihten sonraysa Müslüman Türk hükümdarlarına Sultan denilmeye başlandı.

            Sultan ‘ ın asıl büyük şöhreti Hindistan gibi kafirlerin elinde bulunan bu memleketi feth etmesi ve burada İslamiyet’ i yaymasından ileri gelmektedir Mahmud’ un  Hindistan’ kuzeyini fethettiği gibi buranın  namlı topraklarını da soydurdu  sonrada yakıp yıktırdı Bu yüzden doğuda büyük nam kazandı ismi bugün bile doğuda diller destandır .

            Cürcan ve Teberistan ‘da yaşayan  ziyariler devleti ile yakın ilişkiler kurmuşları  buranın yöneticileri kendilerinin eirliğinin  tanıması  karşılığında  beşyüz bin dinar ödemeyi kabül etmiştir .

            

            Sultan Mahmud’ un Gur’ u zaptı : Afganistan ‘ ın Helmet vadisi ile Herat bölgesi arasında bulunan bölgeye  Guristan  denilirdi bu bölgeye Mendişah ta dendiği olmuştur sebük tekin döneminde  İbn sururi ile arası iyi olan gaznelilerin Sultan Mahmut zamanında ilişkileri bozulmuştu  gurulular yol kesmekte idiler ordusuyla üzerlerine yürüdü ve onları iç bölgelere kadar sürerek topraklarını aldı herat a kadar ilerlerdi ve  teb bölgesindeki kaleleri de fethedince bölgedeki hakimiyeti tamamlanmış oldu bütün gur bölgesi onundu (1020)       

         

          Sultan Mahmud un ölümü :  Nizamül -mülk ün siyaset namesine göre  sultan mamut güzel yüzlü ve yakışıklı da değildi  çekik gözlü uzun boylu kalkık burunlu küçük gözlü ve kızıl saçlıydı ve köseydi ve toprak yemesi nedeniyle yüzü kırmızıydı . hayatının büyük bölümünü savaşlarda geçirmiş ve yorgunluğu Hindistan seferleri sonrası iyice artarak hasta olmuştu tarihçilere göre veremden ölmüştür Hindistan’ a yaptığı seferler nedeniyle gazi ünvanını almıştır 30 nisan 1030 da 59 yaşında öldü .  

          Gazne Devletinin Bocalama Devri: Sultan Mahmud büyük bir imparatorluk kurmakla beraber devletin ve imparatorluğun kudreti kendisiyle var olmuş ölümünden sonra parçalanma ve çökme alametleri baş göstermişti . Bunun da başlıca sebebi devletin sağlam temeller üzerine kurulmamış olmasıydı gazneliler askeri kuvvete dayanan bir  devlet kurmuşlardı  aynı zamanda bu devlet yabancı bir çevrede kurulmuştu Bu bakımdan imparatorluğun yaşaması devletin kuvvetli olarak ayakta durabilmesi için ordunun çok düzenli ve itaatli olması icap ederdi.

          Halbuki Gazne ordusu birlikten düzen ve disiplinden mahrumdu Böyle bir orduyu itaat altında tutabilmek için Mahmud gibi kudretli hükümdarlara ihtiyaç vardı  .

          Gazne ordusunun temelini Türkler meydana getiriyordu fakat bu orduda Gurular ( Afganlar ) ve Hintlilerde vardı böyle karışık bir birliği idare etmek kolay değildi ancak kuvvetli bir hükümdarın tesiri altında kalabiliyorlardı fakat Mahmud’ dan sonra başa geçen Hükümdarlar da bu vasıflar yoktu

          Daha Mahmud’ un ölümüyle oğullar arasında saltanat kavgası başlamıştı1.Gaznelilerden bir kısmı Mahmud ‘un oğlu Muhammed’ i 2başşehre davet ederek hükümdar ilan ettiler Fakat ordu Muhammedi sevmiyordu bu yüzden Isfahan valisi olan Mahmud’ un diğer oğlu Mesud’ u çağırdılar Mesud gazne üzerine yürüdü ,Muhammedin karşısına gönderdiği orduyu yendi Gazne’ ye girdi hükümdarlığını ilan etti Kardeşini yakalattı ve gözlerine mil çektirerek onu bir kaleye hapsettirdi(1030)

          Mesud başa gelince daha ziyade hint işleri ve seferi ile uğraştı Kuzeyde kuvvetlenen ve günden güne sınırlarını genişleten Büyük Selçukluları ikinci plana bıraktı Bu ise Gazne’lilerin kuzey kesimlerini kaybetmelerine sebep oldu .

             

          Gazne ve Büyük Selçuklular : Mahmud zamanında başlayan Gazne –Selçuklu ilişkileri durmadan gelişmiş ve Gazneliler aleyhine dönmüştü .Çünkü Selçuklular sınırlarını Karahanlılar ve Gazneliler topraklarına genişletiyorlardı .Bu sebepten Sultan Mahmut Selçuklular ‘ın yagbusu Arslan ‘ ı hile ile yakalayıp Hindistan’ daki  Kanlicar kalesine hapsederek Selçuklu akınlarına engel olabildi  .

          Fakat Mahmud’un ölmesi Mesud ‘ un yerine geçmesi olaylarından faydalanan Selçuklular  Reisleri Tuğrul ve Çağrı beylerin komutasında Horasan ve Maveraün nehir e doğru akınlarına devam ettiler Herat ‘ ı zapt ettiler .Fakat bir süre sonra Gazne’ li kuvvetler tarafından bu şehirden atıldılar(1031). Bu yenilgi Selçukluların akınlarına engel olamadı Selçuk süvarileri daha hızla horasan içlerine girdiler ve ilerlemeye başladılar Mesud bunların üzerine iki komutan gönderdi gazneli komutanlar horasandaki Selçukluları yendiler.

          Gazneliler bozguna uğrayan Selçukluları takip edeceklerine onların ağırlıkları yağmalamaya başladılar .Selçuklular bundan faydalandılar yüz geri ederek Gaznelilere hücum ettiler Gazne ordusunun çoğunu kılıçtan geçirdiler Komutanlardan birini e esir aldılar (1035)

          Mesud bu feci yenilgiyi haber aldığı halde Selçuklulara karşı mukabil harekete geçmedi ,aksine neticesiz bir hint seferine çıktı Bu ise Selçukluların daha çok güçlenmelerini sağladı Akınlarına devam eden Selçuklular Belh şehrini aldılar Mesud ancak bu gelişme üzerine Selçuklulara sefer açtı Tuğrul bey Mesud ‘ un geldiğini haber alınca Belh’ i bıraktı ve Merv’ e çekildi aynı zamanda Sultan Mesud ‘ a barış çağrısında bulundu  Bu suretle Sultan Mesud ve Tuğrul bey anlaşmış oldular (1038)

         Yalnız Selçuklular bu barışmayı onu aldatmak ve oyalamak için yapmışlardı Nitekim Mesud gazneye dönerken ona hücum ettiler Gazne ordusunun önemli bir kısmını yok ettiler Mesud geri dönerek öcünü aldıysa da bu durum Selçukluların itibarını çok arttırdı bir çok gazne şehri Selçuklular tarafına geçti .

          Mesud bu kritik halin önüne geçmek için büyük bir ordu hazırladı ve Selçuklulara savaş ilen etti Selçuk ordusu çağrı Beyin komutasında mesudu Dandanakan1 da karşıladı iki ordu arasındaki savaş üç gün sürdü  bu savaş sırasında bazı Gazne’ li komutanlar Selçuklular tarafına geçtiler Selçuklu süvarileri Gazne ordusunu sarmaya başladı Mesud savaşta karamanca çarpıştıysa da  ordusunun yenilmesine engel olamadı esir düşmemek için bir yolunu bularak Gazne ‘ ye kaçtı (1040) Tuğrul bey Dandanakan savaşını kazanarak Büyük Selçuklu İmparatorluğunu kurdu Gazneliler ait kuzeydeki toprakları eline geçirdi .Mesud Gazne’ ye geldi niyeti Hindistan’ a gidip daha Kuvvetli bir ordu ile Selçuklular üzerine yürümekti bunu için bir oğlunu Lahor ‘ a diğerini  Selçukluları oyalamak üzere Belh ‘ e gönderdi hazinelerini ve ailesini yanına aldıktan sonra Hindistan’a hareket etti  yolda askerlerdi Mesud aleyhine gizli komplo kurdular onu yakalayıp zinicire vurdular onu hapsettiler onun yerine gözlerine mil çektirdiği kardeşi Muhammedi Hükümdar ilan ettiler  bir müddet sonra da hapiste bulunan Mesud ‘ u öldürdüler (1041)

            Mesud iri yapılı güçlü kuvvetli bir adamdı cesur ve yiğitti çok iyi bir askerdi fakat kötü bir idareciydi  etrafında bulunan nedimlerin sözlerine kapıldı babasının namlı komutanlarını gücendirdi bir çok tanınmış devlet adamlarını yerlerinden attı böylece devlet adamlarını ve komutanları aleyhine çevirdi .

           Mesud ‘ dan sonra Gazne’ liler:

Fakat Muhammedin ikinci  Hükümdarlığını Mesud ‘ un oğlu  Mevdud Kabul etmedi Hindistan a giden Muhammen üzerine yürüdü Yolda yakaladı savaşı kazanarak Muhammedi ve babasının katillerini öldürdü hükümdarlığını ilan etti(1041) Mevdud  gazne’ ye döndükten sonra  saltanat tahtına turdu vezirliği Ahmet Bin Abdulsamet e verdi ancak Mevdud  henüz gazneliler devleti üzerine kesin olarak hakimiyetini kabul ettirememişti .Mevdud un hükümdarlığını lahor da bulunana kardeşi reddetti bu sefer de iki kardeş arasında savaş çıktı çarpışmalarda Mevdud un kardeşi öldü.

           Mevdud amcası ve kardeşini öldürmekle düzeni sağlayamadı saltanat kavgası üzerine Hintliler ayaklanmıştı Selçuklularda gazne topraklarını zapt etmeye devam ettiler Hindistan da ayaklanan bazı racalar başka şehirleri ele geçirdilerse de Lahor’ a ulaşamadılar .

           Selçuklular ise horasan ‘ ı zapt ettikten sonra güneye doğru ilerlemeye devam ettiler üzerlerine gönderilen Gazne ordularını yendiler Mevdud Selçuklular üzerine sefer hazırlığı yaparken öldü (1048)

Yerine küçük yaştaki oğlu Mesud tahta oturdu bir rivayete göre Mesud Henüz 5 yaşındaydı  Mevdud un çağrı beyin kızıyla evliliğinden dünyaya gelmişti o babasının vasiyeti olduğu ileri sürülerek tahta çıkarıldı aslında devleti yöneten annesiydi devletin ileri gelenleri toplanarak Mesud u indirdiler ve yerine Şahzade ali geçti bu durum 5 gün sürdü.

            Mevdud öldükten sonra on sene saltanat kavgaları devam etti  Sultan Ali Bin Mesud ,Sultan Abdulreşid bin Mahmud ,Tuğrul Bozan ,Sultan Ferruhzad ve kardeşi Sultan İbrahim bin Mesud tahta geçtiler  Bu kavgalardan faydalanan Selçuklular Toharistan ı tamamen Gazne’ liler den aldılar bu karışıklıklar ancak İbrahim in hükümdar olmasıyla sona erdi (1059)          

           İbrahim Hükümdar olduktan sonra komşuları ile iyi ilişkiler kurdu kızlarından birini Alpaslan ın oğluyla evlendirdiği gibi Sultan ın kızını da oğluna alarak akrabalık kurdu .

           Malazgirt meydan savaşından bir yıl sonra Selçukluların buyruğu altına girdi böylece kuzeyden gelecek tehlikeleri önlemiş oldu daha emin olarak iç işler ve Hindistan   işlerine sarıldı daha çok Hindistan işleriyle uğraştı  memlekette düzeni sağladı   kırk yol Hükümdarlık ettikten sonra öldü (1099)

         İbrahim ‘ in Selçuklulara bağlanması Gazne li lerin uzun süre rahat yaşamasını sağladı Alpaslan ‘ ın damadı ll Mesud ‘ un ölümünden sonra işler tekrar bozuldu kardeşler arasında kanlı taht kavgaları çıktı yeni Hükümdar Alpaslan ‘ın kızına hakaret etti Selçuklulardan ayrılmaya kalktı Bunun üzerine Sancar Gazne ‘ye geldi Hükümdarını öldürdü Alparslan’ın kızından olan Behram ‘ Şahı gazne tahtına oturttu (1112) böylece gazne’ de Selçuklu buyruğu devam etti .

 

        Gazne ‘ ini Gurlular ( Afganlar ) tarafından  zapt edilmesi  :

        Bu seferde Gazne Gur tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştı Gur’ lular gazne devleti kurulduğu sırada Afganistan dağlarında yaşıyorlardı Başlarında Melik-ül Cibal (dağ kralı) vardı  Sultan Mahmud zamanında  Müslüman oldular ve Gazne’ lilere bağlandılar

         Gazne prensleri taht kavgası yaparken bunlar çok güçlendiler ve egemen ve bağımsız olmayı kararlaştırdılar bunun için fırsat kolluyorlardı bu dönemde bekledikleri fırsatı yakaladılar Behram şah Kendisine sığınan Melik –ül Cibal Kutbettin i zehirleterek öldürdü   gurlular bunun öcünü almak için ayaklandılar behram şahı yendiler ve gazne yi zapt ettiler (1146 )

           Behram şah ancak iki yıl sonra gazne yi tekrar gurluların elinden geri alabildi  fakat bir yıl sonra urluların başına çok kan döken ve kuvvetli bir yönetici olan Alaeddin geçti  savaşta Behram  Şahı yendi ve gazne ye girdi gazne halkını kılıçtan geçirdi son gazne hükümdarının mezarını açtırdı ve kemiklerini yaktırdı bu korkunçluğu nedeniyle kendisine cihansüz  dünyayı yakan lakabı verildiği yazılır

           Bunun üzerine sancar Gazne lilerin yardımına koştu Alaeddin ile savaşa tutuştu ve onu yenerek esir etti ve büyüklük göstererek onu serbest bıraktı.

         Behram şah tekrar gazne ye döndü 1153 te Behram şah ,1156 da Alaeddin, 1157 da Sancar ‘ın ölmesiyle  bu coğrafyada tekrar işler karıştı. Behram ( bayram ) şahın ölümünden sonra  oğlu Hüsrev Şah tahta geçti ondan sonraysa oğlu Hüsrev Melik tahta geçti  onun hakimiyet bölgesi Pencap  ve civarı kadar kalmıştı 

          Gazne de sancar ın ölmesiyle egemenlik havası estiyse de tekrar oğuzlar geldi ve gazne yi aldı gazne hükümdarı Lahor ‘ a kaçtı böylece Gazneliler devletinde Gazne kolu sona erdi (1160-1161)

         

           Gazne Devletinin Yıkılması :

             Bu dönemde gurluların başında kudretli ve iyi yönetici Muizeddin  bulunuyordu öncelikle Gazne’ yi alan oğuzlar ın üzerine hücum ederek onları yendi ve şehirden attı daha sonra Kuzey Hindistan’daki gazne topraklarına akınlar başladı fakat akınlarını ilk önce Hintlilere ait topraklara yaptı muhtelif yönlerden Gazne’ lilere komşu oldu ve  Gazne’ yi kuşattığına karar verince de onlara sal

dırdı. Hindistan’ da Gazne’ li lerin başında son hükümdarları Hüsrev  Malik bulunuyordu Hüsrev Malik yerlilerle birleşerek Muizeddin in ilerleyişini durdurmak istedi fakat muizeddin  türlü yöntemlerle onu oyaladığı gibi yanındakileri de kendi saflarına katmayı başardı daha sonra üzerine yürüdü ve onu esir aldı pencap  ve Lahor ‘ aldı (1187) ilk olarak Hüsrev Malik in oğlunu hapsettirdi daha sonra öldürttü ve gazne devleti sona ermiş oldu (1191)

 

           Gazne’ liler Devrinde Uygarlık

            Dil ve Edebiyat :

            Gazneliler yabancı bir ülkede büyük bir impratorluk kurmuşlardı  Devletin resmi dili farsça idi Medreselerde ise arapça okutuluyordu ve yazılıyordu buna karşılık Halk, ordu , ve saray Türkçe konuşuyordu

             Bu devirde Türk soyundan bir çok şair yetişmiştir  gazne sultanları adına yazılmış eserler günümüze kadar gelmiştir .Mahmud şairlere bilginlere saygı gösterir ve onları korurdu devrinin bilgin ve şairlerini korunağı olmuştu bular arasında ünlü şair firdevsi vardır Sultan mahmud için bilinen Şeyh nameyi yazmıştır fakat sultan Mamud bu eserde daha çok İranlılar ın övüldüğünü söyleyerek firdevsi’ ye vaad ettiği parayı vermemiş ve onu gücendirmiş Firdevsi bunun üzerine hicviyesini yazmıştır

           Meşhur tarihçi utbi Mahmud devri tarihin ve diğer kitapların Arapça kaleme almıştır  

           Sultan Mesud da bilginleri sever ve korurdu .ebu Reyhan el biruni dönemin en bilinen  bilginiydi bazı eserlerini ve Ashar –ı Bakiye sini hükümdar adına yazmıştır Mesud un sarayını dolduran şairler hakkında pek çok kasideler yazdılar mesud babası gibi gazne yi büyük ve zengin yapılarla süsledi bilhassa yaptırdığı gazne sarayı ve tahtı görenleri hayrete düşürecek kadar güzeldi.

 

   

 

          Devlet  teşkilatı:

         Kaynağını büyük ölçüde kendi köklerinden yani İslam öncesi eski Türk hayatından aldıkları tesirlerin bir birleşimi görülür  Bizzat idare müesseseleri ve fonksiyonları bu durumu kanıtlar   Gazne’ liler Karahanlılar ve Selçukluların bir çok müesseselerinde  Samani vasıtasıyla Abbasi tesiri görülür

          Merkez teşkilatı :

           Divan-ı vezaret  :vezirin başında bulunduğu  mail ve genel idari işlerle ilgilenen divan  .

           Divan-ı Risalet   :Sultanın eyaletlerle ve diğer görevlilerle haberleşmesini temin eder

           Divan-ı Arz   : Asker toplama maaşlarını ödeme teşkilatlandırma günümüz Milli savunma Bakanlığına yakın görevleri vardır

          Divan-ı İşraf     :  gizli haber alma işleri

          Divan-ı vekalet :  Hükümdara ait emlakı idare eder  ailesinin mali işlerini düzenler saray hizmetleriyle ilgilenirdi.

          Taşra Teşkilatı  :Her eyalette  İdari taksimatın Mülki Askeri ve adli olmak üzere  üç önemli şubesi bulunurdu Mülki idarenin başında Sahib-i Divan  bulunurdu idari işlerin yanında mali konularla da ilgilenirdi  adli görevli ise Kadi-ül Kutad  idi.Bu dönemde Haraç amirine Bündar  adı verilirdi harcı ve vergiyi toplardı bazen İran takviminin ilk günlerinde bazen de Nevruz  da toplarındı iki veya bir taksitte toplarındı

         Adli Sistem  Bütün İslam devletlerinde olduğu gibi eyaletlerde Kadı-ul Kutad şehirlerde ise Kadılar vardı  ve divan-ı Mezalim kurulurdu .

          Ordu       : Gulman ( köle ) ,Muntazam birlikler ,eyalet askerleri ,ücretli askerler ve gönüllülerdir.kendileri de gulamlıktan gelen gazne ordusu çok uluslu bir orduydu bunun çekirdeği bir gulam birliğiydi  çoğu çiğil ,karluk,kay,yağma ,tatar ,tushi,gibi Türk kabilelerinden mensuptu .orduda fil bulunurdu en çok olduğu dönemde 1700 fil olduğu tespit edilmiştir  1000 filin barınacağı bir fil hane bulunurdu  .                     

          Sanat :

            Gazne’ lilerde esas kütle hükümdar ve ailesi Kalaç Türklerinden oluşmuştu  Gazne’ li Mahmut ve oğlu Mesud Sünni İslam’ın en büyük yayıcılar ve müdafileridir. Gazneliler baş şehri olan Gazne Sultan Mahmud ve oğlu sultan Mesud zamanında İslam dünyasını kültür ve sanat merkezi olmuştur Mahmud un ve Mesud un feth ettiği yerlerden getirdikleri hazineler bu şehir için harcanmış gazne şehri saraylar mescitler camilerle süslenmiştir       

         İmar faaliyetleri :Sebük tetkin güney Afganistan ‘ da yollar yaptırmış .Gazne’ li Mahmut Hindistan seferlerinde bu yollardan istifade etmiştir .Dönemimize ulaşan mimari örneklerinden bazılara Mesud döneminde yapılmış olan Zafer kuleleridir. İlk yapıldıkları dönemde yükseklikleri 40 mt bulan kuleler bu gün  ayakta durmaktadır yıldız şekilli bir yapısı vardır.Kulelerin üzerlerinde sultanların adları  ve ünvanlarını gösteren Kufi kitabeler vardır .Gaznelilerin Hindistan seferlerinin en önemli sonuçlarından biri de bu bölgede İslamiyet’ in yayılmasını ve tanınmasını sağlamışlardır  Hindistan da camii medrese mescit yaparak dinin ve mimarinin gelişmesini sağlamışlardır.Türk Camii mimarisinin Karahanlılar zamanında görülen sağlam gelişmesi  Gazne’ liler de devam etmiştir ( Arus-ul Felek camii ) .   mimari anlamda  Hint ,İran ve Türk mimarisi sentezi yeni bir üslup ortaya çıkmıştır  ve diğer eserlerinde Türk mimarisinin ağırlığı ve  etkisi kendisini göstermiştir .

 

 

 

 

 KAYNAKLAR:

      * Ömer DENİZ . Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam tarihi ve San'atları Anabilim dalı Y.L.1.

1        ) MERÇİL Erdoğan –Türk devletleri 

2        ) ULUÇAY Çağatay  -İlk Müslüman Türk Devletleri –İstanbul 1977

3        ) YAZICI Nesimi- İlk Türk İslam Devletleri  Tarihi –Diyanet 2006

 



1 Sultan Mahmud hakim olduğu ülkeleri ölmeden önce beş erkek çocuğundan büyük olan ikisi arasında taksim etmiştir.  

2 Muhammet başa geçer geçmez Mesud ‘un isyan ihtimalini göz önüne  alarak hiçbir masraftan kaçınmamış tedbir almıştı ancak bu sırada Muhammen taraftarları arasında anlaşmazlık çıkmış bazı komutan ve köleler Mesud ‘un yanına geçmişlerdi

1  24 mayıs 1040 ta gazne ordusu dandanakan kalesine doğru harekete geçtiler Selçuklu ordusu da onlara doğru ilerledi ve  ve karşı koymaya rağmen gazneliler dandanakan kalesi surlarına kadar vardılar kalenin yanında konaklanması teklifini kabul etmeyen Mesud hayatının en hatalı kararını verdi ve ordusuna  beş fersah kadar ilerideki su kenarın kadar çekilip orada konaklama emri verdi  ordu geri çekilirken dağıydı ve bozuldu bir kısım gulamlarda ( köle )  karşı saflara geçti savaşın kaderi değişti . 

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !